Farmer Corner COFS

मस्त्यकास्तकारांकडून वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न व त्याची उत्तरे

प्रश्न	मत्स्यपालन म्हणजे काय?
उत्तर	पाण्यात माशांचे संगोपन, संवर्धन आणि उत्पादन घेण्याच्या प्रक्रियेला मत्स्यपालन म्हणतात. यामध्ये विविध जातींच्या माशांचे संगोपन, खाद्य व्यवस्थापन, आरोग्य व्यवस्थापन इत्यादीचा समावेश होतो.
प्रश्न	मत्स्यपालन सुरू करण्यासाठी कोणत्या बाबींचा विचार करावा लागतो?
उत्तर	पाण्याचा स्त्रोत, जमिनीचा प्रकार, हवामान, आर्थिक क्षमता, मत्स्यबियांची उपलब्धता, बाजारपेठेचा अभ्यास आणि प्रशिक्षण यांचा विचार करणे गरजेचे आहे.
प्रश्न	मत्स्यपालनासाठी कोणती मास्यांची निवड करावी?
उत्तर	स्थानिक हवामानाला अनुरूप व जलस्रोतामध्ये चांगली वाढ होणाऱ्या जातींची निवड करावी. उदा. रोहू, कटला, मृगाळ, सिंगी, पांगसीस, मरळ इत्यादी.
प्रश्न	मत्स्यबीज कुठून मिळवावे?
उत्तर	शासनमान्य मत्स्यबीज उत्पादन केंद्र, खासगी हॅचरी येथून आरोग्यदायी व प्रमाणित मत्स्यबीज घ्यावे.
प्रश्न	पाण्यातील ऑक्सिजनचे प्रमाण कसे वाढवता येते?
उत्तर	पाण्यात सतत हालचाल राहण्यासाठी एअरिएटर वापरावा, सकाळी व सायंकाळी पाण्यात प्लवंगाचे प्रमाण नियंत्रित ठेवावे, तसेच पाण्याची फेरफार प्रणाली वापरावी.
प्रश्न	मास्यांमध्ये होणाऱ्या सामान्य आजार कोणते?
उत्तर	फंगल इंफेक्शन, गिल रॉट, अल्सर, व्हायरल व बॅक्टेरियल रोग हे सामान्य आजार आहेत. वेळेवर निदान व उपचार आवश्यक आहे.
प्रश्न	मत्स्यपालनासाठी लागणारा खर्च किती येतो?
उत्तर	खर्च पाण्याच्या स्त्रोतावर, मत्स्यबीज, खाद्य, श्रम, औषधे आणि व्यवस्थापन यावर अवलंबून असतो.
प्रश्न	मत्स्य उत्पादन किती अपेक्षित असते?
उत्तर	योग्य व्यवस्थापन केल्यास प्रति हेक्टर दरवर्षी 3-5 टन उत्पादन घेता येते, काही प्रकरणांमध्ये 8 टनपर्यंत उत्पादन मिळू शकते.
प्रश्न	मत्स्यपालनासाठी कोणती कागदपत्रे लागतात?
उत्तर	जमीन मालकीचे प्रमाणपत्र, पाणी वापराची परवानगी, आधार कार्ड, बँक खाते, शासन अनुदानासाठी अर्जपत्र व प्रशिक्षण प्रमाणपत्र लागते.
प्रश्न	मत्स्यपालनात पाणी बदलावे का?
उत्तर	हो, गरजेनुसार प्लवंगाचा विचार करून पाणी बदलणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्याने पाण्यातील घातक रासायनिक पदार्थ, अंश आणि विषाणू कमी होतात.
प्रश्न	मास्यांना कोणते खाद्य द्यावे?
उत्तर	मास्यांना उच्च गुणवत्ता असलेले संपूर्ण पोषण प्रदान करणारे माशांचे खाद्य द्यावे. त्यात प्रोटीन, खनिजे, जीवनसत्त्वे व ओमेगा-3 फॅटी ऍसिड असावेत.
प्रश्न	मास्यांच्या वाढीचा दर कसा तपासावा?
उत्तर	मास्यांच्या वर्धन दर त्यांच्या वजनात व वाढीच्या गतीतून तपासता येतो. महिनाकाठी जाळे मारून वाढीचा दर तपासता येतो.
प्रश्न	मास्यांचे स्वच्छता व्यवस्थापन कसे करावे?
उत्तर	तलावातील पाण्याची गुणवत्ता नियमित तपासावी, मृत मासे त्वरित काढून टाकावेत, तसेच ऑक्सिजन पुरवठा कायम ठेवावा.
प्रश्न	कधी आणि किती वेळ मास्यांना खाद्य देणे आवश्यक आहे?
उत्तर	मास्यांना एक दिवसात 2-3 वेळा खाद्य देणे आवश्यक आहे, हवे तसे आणि योग्य प्रमाणात खाद्य देणे महत्त्वाचे आहे. खाद्य खात्रीशीर व वजन वाढविणारे असावे.
प्रश्न	जुने, खराब, दुर्गंधी येणारे खाद्य मास्यांना देणे योग्य आहे का?
उत्तर	नाही, खराब खाद्य माशांना देणे योग्य नाही. निकृष्ट दर्जाचे खाद्य मास्यांच्या आरोग्यावर वाईट परिणाम करू शकते.
प्रश्न	मत्स्यपालनातील रासायनिक पदार्थांचा वापर कसा कमी करावा?
उत्तर	रासायनिक औषधांचा वापर शक्यतो टाळावा. नैतिक आणि पर्यावरणपूरक उपचार पद्धती वापराव्यात, जसे की जैविक कीटकनाशक, आणि इतर पर्यावरणपूरक पद्धती.
प्रश्न	पाण्याच्या तापमानाने मास्यांच्या वर्धनावर कसा परिणाम होतो?
उत्तर	पाण्याचे तापमान माशांच्या आरोग्यावर प्रभाव टाकते. 25 ते 30 डिग्री सेल्सियस तापमानात माशांची वर्धन गती सर्वोत्तम असते. तापमान जास्त किंवा कमी झाल्यास मास्यांची वाढ मंदावू शकते.
प्रश्न	मास्यांच्या आरोग्याच्या तपासणीसाठी कोणते प्रमुख घटक आहेत?
उत्तर	पाणी गुणवत्ता (सामू, ऑक्सिजन, कार्बन, जडत्व, आम्लता, अमोनिया), अन्नाची गुणवत्ता, मास्यांचा हालचाल आणि त्यांचा शारीरिक लक्षणे तपासावी. काही आजार दिसल्यास त्वरित उपचार करणे आवश्यक आहे.
प्रश्न	मत्स्यपालनासाठी कायदेशीर परवानगी लागते का?
उत्तर	हो, मत्स्यपालनासाठी पाणी वापराची परवानगी, पर्यावरणीय कागदपत्रे, शासनाची मंजुरी व इतर स्थानिक कायदेशीर कागदपत्रे लागतात.
प्रश्न	मास्यांच्या आरोग्याची निगा कशी राखावी?
उत्तर	मास्यांच्या आरोग्याची निगा राखण्यासाठी नियमितपणे पाणी गुणवत्ता तपासावी, चांगले आणि ताजे खाद्य द्यावे, आणि माशांमध्ये कोणतेही आजार दिसल्यास त्वरित योग्य उपचार घेणे आवश्यक आहे.
प्रश्न	मास्यांच्या विविध प्रजातींचा वापर कसा करावा?
उत्तर	मत्स्यपालनात विविध प्रजातींचा वापर वेगवेगळ्या जलतापमानात आणि पर्यावरणीय परिस्थितींमध्ये केल्याने उत्पादन वाढू शकते. विविध प्रजातींचा वापर पर्यावरणाच्या अनुकूलतेनुसार केला पाहिजे.
प्रश्न	पाण्यातील ऑक्सिजन पातळी तपासण्याची पद्धत काय आहे?
उत्तर	पाण्यातील ऑक्सिजन पातळी तपासण्यासाठी ऑक्सिजन मीटरचा वापर करावा. पाण्यातील ऑक्सिजन पातळी 4-5 ppm पेक्षा कमी नसावी, अन्यथा मास्यांचे आरोग्य धोक्यात येऊ शकते.
प्रश्न	पाणी पोषणसाठी कोणती सामग्री वापरावी?
उत्तर	पाणी पोषणासाठी सेंद्रिय खतांचा वापर करावा. यामुळे जलाशयातील सूक्ष्मजीवांचा विकास होतो आणि पाण्याची गुणवत्ता सुधारते.
प्रश्न	मास्यांना हंगामी बदलांचा कसा प्रभाव पडतो?
उत्तर	हंगामी बदलामुळे पाणी गुणवत्ता बदलू शकते. वातावरणीयबदलांमुळे तलावातील ऑक्सिजन पातळी कमी होऊ शकते, तसेच उन्हाळ्यात पाण्याची तापमान वाढू शकते. या बदलांचा प्रभाव माशांच्या आरोग्यावर होतो, म्हणून पाणी गुणवत्ता आणि तापमान यावर लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

मत्स्यपालनासाठी मासे निवडण्याचे निकष : Click here

तलावातील मत्स्यपालनासाठी जागा निवडण्याचे निकष : Click here